واکاوی طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور (۱)

واکاوی طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور

قسمت اول : معرفی، اساس طراحی و دستاوردهای کنونی

رضا جدیدی :

مدیر مسوول پایگاه خبری زمین خبر

مشاور معاون امور معادن و صنایع معدنی وزارت صنعت،معدن و تجارت

مدیرکل اسبق دفتر برنامه ریزی، فن آوری اطلاعات و بودجه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور

 مقدمه

بخش معدن یکی از مهم‌ترین ارکان توسعه اقتصادی کشور و از پایه‌های اصلی تحقق رشد اقتصادی پایدار، توسعه صنعتی، ایجاد اشتغال و افزایش ارزش افزوده محسوب می‌شود. تحقق این اهداف مستلزم دسترسی به اطلاعات پایه دقیق، به‌روز و قابل اعتماد در حوزه علوم زمین است؛ اطلاعاتی که بتواند مبنای تصمیم‌گیری‌های کلان، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی برای توسعه پایدار سرزمین قرار گیرد.

در اغلب کشورهای دارای بخش معدن توسعه‌یافته، سازمان‌های زمین‌شناسی مسیولیت تولید، به‌روزرسانی و انتشار اطلاعات پایه علوم زمین را بر عهده دارند. این اطلاعات نه‌تنها در اکتشاف ذخایر معدنی، بلکه در مدیریت مخاطرات طبیعی، برنامه‌ریزی عمرانی، توسعه زیرساخت‌ها، مدیریت منابع آب، حفاظت محیط‌زیست، توسعه انرژی و آمایش سرزمین نیز نقش اساسی ایفا می‌کنند. از این رو، کیفیت، دقت و جامعیت داده‌های زمین‌شناسی یکی از شاخص‌های مهم توسعه‌یافتگی در بخش معدن و علوم زمین به شمار می‌رود.

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز طی بیش از شش دهه فعالیت، با تولید نقشه‌های زمین‌شناسی، اطلاعات ژیوشیمیایی، مطالعات زمین‌شناسی اقتصادی و سایر داده‌های تخصصی، نقش مهمی در توسعه دانش علوم زمین و پشتیبانی از فعالیت‌های معدنی و عمرانی کشور ایفا کرده است. با این حال، تغییر نیازهای کشور، پیشرفت فناوری‌های نوین، افزایش تقاضا برای اطلاعات دقیق‌تر و ضرورت کاهش ریسک سرمایه‌گذاری در بخش معدن، لزوم تحول در رویکردهای سنتی تولید اطلاعات پایه را بیش از پیش آشکار ساخت.

در پاسخ به این نیاز، «طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور» از سال ۱۴۰۰ با هدف ایجاد جهشی اساسی در نظام تولید اطلاعات پایه علوم زمین، ارتقای کیفیت داده‌های زمین‌شناسی، توسعه اکتشافات سیستماتیک، افزایش پوشش ژیوفیزیک هوابرد، توسعه مطالعات زمین‌شناسی دریایی و ایجاد زیرساخت‌های نوین اطلاعاتی طراحی و اجرا شد. این طرح با مشارکت سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) و معاونت امور معادن و صنایع معدنی وزارت صنعت، معدن و تجارت، یکی از بزرگ‌ترین برنامه‌های ملی در حوزه علوم زمین محسوب می‌شود و با رویکردی یکپارچه، زمینه توسعه پایدار بخش معدن و افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری در این بخش را فراهم کرده است.

گزارش حاضر با هدف ارزیابی جامع این طرح تهیه شده و ضمن بررسی روند شکل‌گیری، اهداف، دستاوردها و عملکرد آن، به تحلیل نقاط قوت، چالش‌ها، فرصت‌های بهبود، ریسک‌های پیش‌رو و ارایه پیشنهادهای اجرایی و سیاستی می‌پردازد. رویکرد گزارش، فراتر از یک گزارش عملکرد بوده و تلاش دارد با بهره‌گیری از تحلیل‌های مدیریتی و راهبردی، تصویری واقع‌بینانه از وضعیت موجود و مسیر پیش‌روی طرح ارایه کند تا بتوان از نتایج آن در برنامه‌ریزی‌های آینده، ارتقای نظام مدیریت پروژه و بهبود سیاست‌گذاری در حوزه علوم زمین و معدن کشور استفاده کرد.

ضرورت شکل‌گیری طرح تحول

طی دهه‌های گذشته بخش قابل توجهی از اطلاعات پایه زمین‌شناسی کشور در مقیاس‌ها و با فناوری‌هایی تولید شده بود که اگرچه در زمان خود ارزشمند و راهگشا محسوب می‌شدند، اما پاسخگوی نیازهای جدید کشور در حوزه اکتشاف ذخایر پنهان، توسعه زیرساخت‌های عمرانی، مدیریت مخاطرات طبیعی و جذب سرمایه‌گذاری‌های بزرگ معدنی نبودند.

مهم‌ترین ضرورت‌های شکل‌گیری طرح تحول را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

• نیاز به افزایش دقت اطلاعات پایه
• تغییر مقیاس مطالعات به ۱:۵۰٬۰۰۰ با هدف افزایش دقت، کاهش عدم قطعیت و شناسایی بهتر نواحی امیدبخش معدنی.
• کاهش ریسک سرمایه‌گذاری در بخش معدن با توجه به اینکه کمبود داده‌های دقیق زمین‌شناسی یکی از عوامل اصلی افزایش ریسک اکتشاف و سرمایه‌گذاری معدنی بوده است.
• ضرورت کشف ذخایر پنهان و عمقی با توجه به اینکه بخش زیادی از ذخایر سطحی کشور شناسایی شده و توسعه آینده بخش معدن نیازمند تمرکز بر ذخایر پنهان و عمقی است.
• توسعه اقتصاد دریا محور با مطالعات زمین‌شناسی دریایی و شناسایی ظرفیت‌های معدنی و زیست ‌محیطی سواحل و پهنه‌های آبی کشور.
• لزوم ایجاد تحول در زیرساخت‌های داده‌ای علوم زمین
• نیاز به استانداردسازی، یکپارچه‌سازی و دیجیتالی‌سازی بانک‌های اطلاعاتی علوم زمین (توسعه پایگاه جامع داده های علوم زمین)

اهداف راهبردی طرح

اهداف کلیدی

• توسعه مناطق کمتر برخوردار از طریق رونق فعالیت‌های معدنی
• ایجاد اشتغال مولد با تأکید بر نیروی انسانی بومی و متخصص
• تولید اطلاعات پایه نوین علوم زمین
• اکتشاف سیستماتیک و هدفمند ذخایر معدنی
• توسعه پوشش ژیوفیزیک هوابرد
• توسعه مطالعات زمین‌شناسی دریایی
• کاهش زمان تبدیل کانسار به معدن
• افزایش مشارکت بخش خصوصی
• توسعه زیرساخت‌های فناوری و پایگاه‌های داده علوم زمین

ساختار اجرایی طرح

طرح تحول در قالب یک مدل مشارکتی سه‌جانبه میان نهادهای اصلی بخش معدن کشور اجرا شد:

• سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور به عنوان راهبری علمی و فنی
• ایمیدرو به عنوان تأمین مالی و پشتیبانی اجرایی
• معاونت امور معادن وزارت صمت به عنوان سیاست‌گذاری و هماهنگی

فازهای سه‌گانه طرح

فاز اول: تولید اطلاعات پایه زمین‌شناسی و اکتشافی

در این فاز مقرر است تا سه لایه زمین‌شناسی، زمین‌شناسی اقتصادی و اکتشافات ژیوشیمیایی در مقیاس یک پنجاه هزارم تهیه شود که با احتساب تهیه این سه لایه تعداد ۱۲۶۰ پروژه زمین‌شناسی و اکتشافی طی پنجسال و با پشتیبانی و تامین منابع هدفمند و مناسب اجرا خواهد شد که موجب تحولی چشمگیر در حوزه تولید اطلاعات پایه کشور و کاهش مخاطرات سرمایه‌گذاری در حوزه عمران، معدن و زیرساختهای کشور خواهد شد.

“نقشه مناطق اولویت دار اجرای طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایرمعدنی”

  فاز دوم: ژیوفیزیک هوابرد

در این فاز که همزمان با شروع طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایرمعدنی کشور و در دورجدید فعالیتهای سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در حوزه ژیوفیزیک هوابرد طراحی شده‌است، ۱،۵۰۰،۰۰۰ کیلومترخطی از مساحت کشور مورد پیمایش و شناسایی اکتشافی قرار می‌گیرد. لازم به توضیح است که این روش برای شناسایی ذخایر پنهان و عمقی معدنی به کار می‌رود که تا کنون نیز منجر به اکتشاف کانسارهای خوبی در سطح کشور شده‌است.

“نقشه اولویت اجرای عملیات ژیوفیزیک هوابرد در طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایرمعدنی کشور”

 فاز سوم: زمین‌شناسی دریایی

این طرح با هدف تولید اطلاعات پایه در حوزه سواحل و محیطهای آبی کشور اجرا خواهد شد که شامل سه لایه رسوب شناسی، ژیومورفولوژی و ژیوشیمی زیست محیطی خواهد بود.

نقشه اولویت تولید اطلاعات پایه زمین‌شناسی دریایی طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایرمعدنی کشور

 مهم‌ترین نتایج مورد انتظار طرح

• تعریف یک برنامه ملی منسجم

طرح تحول برای نخستین بار توانست تولید اطلاعات پایه زمین‌شناسی، اکتشافات ژیوشیمیایی، مطالعات زمین‌شناسی اقتصادی، ژیوفیزیک هوابرد و زمین‌شناسی دریایی را در قالب یک برنامه ملی یکپارچه تجمیع کند.

• ارتقای کیفیت اطلاعات پایه

تغییر مقیاس مطالعات از نقشه‌های قدیمی به مقیاس ۱:۵۰،۰۰۰ موجب افزایش چشمگیر دقت اطلاعات، شناسایی بهتر نواحی امیدبخش معدنی و کاهش عدم قطعیت در تصمیم‌گیری‌های اکتشافی می شود.

• کاهش ریسک سرمایه‌گذاری

تولید اطلاعات پایه استاندارد، ریسک سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را کاهش داده و زمینه ورود سرمایه‌گذاران جدید به بخش معدن را فراهم کرده است.

• توسعه مناطق کمتر برخوردار

تمرکز اجرای پروژه در استان‌های کمتر توسعه‌یافته، موجب ایجاد اشتغال، افزایش فعالیت‌های فنی و ارتقای ظرفیت‌های تخصصی در این مناطق شده است.

• استفاده از ظرفیت بخش خصوصی

برون‌سپاری بخش قابل توجهی از عملیات اجرایی به دانشگاه ها، شرکت‌های مهندسین مشاور و آزمایشگاه‌ها موجب فعال شدن ظرفیت‌های فنی کشور شده است.

• توسعه زیرساخت‌های داده‌ای

استانداردسازی داده‌ها، ایجاد و توسعه سامانه‌های ذخیره سازی و ارایه اطلاعات (فراداده و سرویس کاتالوگ، توصیفی اسنادی و مکانی)، از مهم‌ترین دستاوردهای زیربنایی طرح محسوب می‌شود.

• تربیت سرمایه انسانی

طرح تحول بستری مناسب برای آموزش کارشناسان جوان، انتقال تجربه و ارتقای توان تخصصی نیروهای داخلی فراهم کرده است.

 Ø     ارزیابی عملکرد و دستاوردهای طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور

ارزیابی عملکرد طرح‌های ملی، تنها به سنجش میزان تحقق اهداف کمی محدود نمی‌شود، بلکه میزان تأثیرگذاری، اثربخشی، کارایی و ارزش‌آفرینی آن‌ها در تحقق اهداف توسعه‌ای نیز باید مورد بررسی قرار گیرد. در این چارچوب، ارزیابی طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور بر مبنای دو محور اصلی انجام می‌شود:

1. تحقق اهداف و برنامه‌های اجرایی شامل پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها، توسعه پوشش مطالعاتی، تولید اطلاعات پایه و اجرای فعالیت‌های تخصصی.
2. اثرات و پیامدهای طرح شامل کاهش ریسک سرمایه‌گذاری، توسعه دانش فنی، تقویت زیرساخت‌های اطلاعاتی، توسعه ظرفیت بخش خصوصی و ایجاد زمینه برای کشف ذخایر معدنی جدید.

با این رویکرد، عملکرد طرح صرفاً از منظر حجم فعالیت‌ها ارزیابی نمی‌شود، بلکه میزان ارزش افزوده ایجادشده برای بخش معدن، دستگاه‌های اجرایی و اقتصاد کشور نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
ارزیابی عملکرد فاز نخست: تولید اطلاعات پایه زمین‌شناسی و اکتشافی
فاز نخست طرح، هسته اصلی برنامه تحول محسوب می‌شود و با هدف تولید اطلاعات پایه در مقیاس ۱:۵۰،۰۰۰، اجرای مطالعات زمین‌شناسی، اکتشافات ژیوشیمیایی و زمین‌شناسی اقتصادی طراحی شده است. مطابق برنامه، اجرای این فاز در قالب ۴۲۰ سلول اطلاعاتی و ۱۲۶۰ پروژه تخصصی پیش‌بینی شده است. مهم‌ترین دستاوردهای این فاز عبارت‌اند از:

• ارتقای دقت و کیفیت اطلاعات پایه علوم زمین از طریق تغییر مقیاس مطالعات
• ایجاد پوشش اطلاعاتی مناسب برای پهنه‌های اولویت‌دار معدنی کشور
• شناسایی نواحی امیدبخش برای ادامه مراحل اکتشاف
• تولید و ارایه داده های علوم زمین مطابق استاندارد تدوینی سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور که قابل استفاده در برنامه‌ریزی‌های اکتشافی و ملی هستند
• کاهش عدم قطعیت در تصمیم‌گیری‌های اکتشافی و سرمایه‌گذاری

از منظر راهبردی، این فاز موجب می شود که اطلاعات پایه زمین‌شناسی از یک محصول صرفاً علمی به ابزاری برای تصمیم‌سازی در توسعه بخش معدن، زیرساخت‌های عمرانی و آمایش سرزمین تبدیل شود.
ارزیابی عملکرد فاز دوم: ژیوفیزیک هوابرد
اجرای عملیات ژیوفیزیک هوابرد، یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های طرح تحول محسوب می‌شود. هدف این فاز، توسعه شناخت ساختارهای زیرسطحی و افزایش احتمال کشف ذخایر پنهان و عمقی از طریق برداشت گسترده داده‌های ژیوفیزیکی است. بر اساس برنامه، حدود ۱.۵ میلیون کیلومتر خطی عملیات ژیوفیزیک هوابرد برای کشور پیش‌بینی شده است. این فاز زمینه گذار از اکتشافات سنتی به اکتشافات داده‌محور و مبتنی بر فناوری را فراهم کرده است. دستاوردهای مورد انتظار این فاز شامل موارد زیر است:

• افزایش دقت در شناسایی ساختارهای زمین‌شناسی.
• کاهش هزینه و زمان اکتشاف در مراحل بعدی.
• افزایش احتمال کشف ذخایر عمیق.
• تولید داده‌های پایه برای مدل‌سازی‌های پیشرفته علوم زمین.
• پشتیبانی از مطالعات آب‌های ژرف و سایر کاربردهای زیرسطحی.

ارزیابی عملکرد فاز سوم: زمین‌شناسی دریایی
ورود مطالعات زمین‌شناسی دریایی به عنوان یکی از ارکان طرح تحول، نشان‌دهنده توسعه نگاه راهبردی به ظرفیت‌های دریایی کشور است. این فاز با هدف تولید اطلاعات پایه در سواحل و پهنه‌های آبی، شناسایی منابع معدنی دریایی، پشتیبانی از پروژه‌های عمرانی و حفاظت از محیط‌زیست دریایی طراحی شده است. از مهم‌ترین آثار این فاز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• افزایش شناخت از ظرفیت‌های معدنی سواحل و بستر دریا.
• پشتیبانی از توسعه اقتصاد دریامحور.
• کمک به جانمایی و ایمن‌سازی پروژه‌های زیرساختی دریایی.
• تولید داده‌های پایه برای مدیریت محیط‌زیست دریایی.
• تقویت جایگاه علوم زمین در برنامه‌ریزی‌های کلان دریایی کشور.

بررسی عملکرد سه فاز اصلی طرح تحول نشان می‌دهد که این برنامه، فراتر از اجرای مجموعه‌ای از پروژه‌های زمین‌شناسی، موفق شده است زیرساخت‌های دانشی و اطلاعاتی مورد نیاز توسعه بخش معدن را به شکل قابل توجهی تقویت کند. تغییر رویکرد از تولید پراکنده اطلاعات به اجرای یک برنامه یکپارچه، استفاده از فناوری‌های نوین، گسترش همکاری با بخش خصوصی و توجه هم‌زمان به خشکی و دریا، از مهم‌ترین ویژگی‌های این طرح به شمار می‌رود. در عین حال، تحقق کامل اهداف طرح مستلزم استمرار تأمین منابع مالی، تقویت سرمایه انسانی، توسعه زیرساخت‌های فناورانه و استقرار نظام‌های موثر پایش و کنترل کیفیت است. از این رو، ارزیابی عملکرد نشان می‌دهد که ضمن وجود دستاوردهای ارزشمند، تداوم موفقیت طرح نیازمند مدیریت فعال چالش‌ها و بهبود مستمر فرآیندهای اجرایی خواهد بود.

تحلیل دستاوردهای طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور
دستاوردهای یک طرح ملی زمانی آشکار می شود که با توجه تعداد پروژه‌های اجراشده، حجم عملیات و میزان اعتبارات هزینه‌شده، آثار آن بر توسعه اقتصادی، ارتقای زیرساخت‌های علمی و فنی، بهبود نظام تصمیم‌گیری، افزایش مشارکت بخش خصوصی و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری مورد ارزیابی قرار گیرد.

طرح تحول زمین‌شناسی و اکتشاف ذخایر معدنی کشور با هدف ایجاد تحول در نظام تولید اطلاعات پایه علوم زمین طراحی شد و آثار آن فراتر از حوزه زمین‌شناسی، بخش‌های معدن، صنعت، عمران، محیط‌زیست و برنامه‌ریزی سرزمین را نیز تحت تأثیر قرار داده است. تا زمان نگارش این گزارش، مهم‌ترین دستاوردهای طرح در ابعاد مختلف بشرح زیر است.

دستاوردهای کمی پروژه تحول  بیرجند (استان خراسان جنوبی)

دستاوردهای کمی پروژه تحول دیواندره (استان کردستان)

دستاوردهای کمی پروژه تحول تکاب – مهاباد (استان آذربایجان غربی)

• تکمیل عملیات اکتشاف ژیوفیزیک هوایی در بلوک ‏دیواندره استان کردستان به وسعت ۲۲،۴۰۰ ‏کیلومتر خطی جهت شناسایی ذخایر پنهان ‏معدنی
• اجرای عملیات اکتشاف ژیوفیزیک هوایی در منطقه ‏بردسکن استان خراسان رضوی (منطقه بردسکن- کاشمر- سبزوار) به وسعت ۸۲،۰۰۰ کیلومتر خطی جهت شناسایی ذخایر ‏پنهان معدنی

بطور کلی دستاوردهای پروژه را می توان در چند دسته زیر توصیف کرد:
۱-۳- دستاوردهای فنی و تخصصی
از مهم‌ترین دستاوردهای فنی طرح، ارتقای کیفیت و دقت اطلاعات پایه علوم زمین است. تغییر مقیاس مطالعات به ۱:۵۰،۰۰۰، توسعه اکتشافات ژیوشیمیایی، مطالعات زمین‌شناسی اقتصادی، ژیوفیزیک هوابرد و زمین‌شناسی دریایی، امکان شناخت دقیق‌تر ساختارهای زمین‌شناسی و پهنه‌های امیدبخش معدنی را فراهم کرده است. همچنین، توسعه سامانه های تجمیع، ذخیره ساز و ارایه اطلاعات استاندارد و پردازش داده‌ها، زمینه بهره‌گیری گسترده‌تر از فناوری‌های نوین در اکتشافات معدنی را فراهم ساخته است.
۲-۳- دستاوردهای مدیریتی
اجرای طرح تحول، تجربه‌ای ارزشمند در مدیریت یک برنامه ملی چندبخشی ایجاد کرده است. همکاری میان سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ایمیدرو، وزارت صنعت، معدن و تجارت، شرکت‌های مهندسین مشاور، دانشگاه‌ها و سایر نهادهای مرتبط، الگویی از هم‌افزایی سازمانی را شکل داده که می‌تواند در سایر طرح‌های ملی نیز مورد استفاده قرار گیرد. همچنین، توسعه نظام برون‌سپاری فعالیت‌های تخصصی، افزایش مشارکت بخش خصوصی و حرکت به سمت مدیریت پروژه‌محور از دیگر آثار مدیریتی این طرح محسوب می‌شود.
۴-۳- دستاوردهای اجتماعی و منطقه‌ای
تمرکز بخش قابل توجهی از عملیات اجرایی در استان‌های کمتر برخوردار، موجب رونق فعالیت‌های فنی، ایجاد فرصت‌های شغلی، افزایش تقاضا برای خدمات مهندسی و ارتقای توان تخصصی نیروهای بومی شده است. علاوه بر این، حضور تیم‌های تخصصی در مناطق مختلف کشور موجب افزایش شناخت ظرفیت‌های معدنی، ارتقای تعامل با دستگاه‌های استانی و تقویت نگاه توسعه‌محور به منابع طبیعی شده است.
۵-۳- دستاوردهای علمی و فناورانه
اجرای طرح تحول، فرصت مناسبی برای توسعه دانش فنی در حوزه علوم زمین ایجاد کرده است. تولید حجم گسترده‌ای از داده‌های علوم زمین، ایجاد روش‌های نوین برداشت (نرم افزار زمین برداشت)، استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی در پردازش داده ها، توسعه سامانه های پایگاه جامع داده های علوم زمین، زمینه ارتقای توان علمی کشور را فراهم ساخته است. همچنین، اجرای این طرح موجب افزایش تعامل میان سازمان، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های دانش‌بنیان شده و بستر مناسبی برای توسعه فناوری‌های نوین در بخش معدن ایجاد کرده است.